Zihnimizin Bize Oynadığı Görünmez Oyunlar

Her sabah uyandığınızda dünyayı olduğu gibi gördüğünüzü mü sanıyorsunuz? Tekrar düşünün. Gerçekte gördüğünüz şey dünya değil, zihninizin size sunduğu bir “haritadır”. Kişisel gelişim literatüründe biz buna paradigma diyoruz. Ancak sorun şu ki; bir harita, arazinin kendisi değildir. Eğer elinizde Londra haritasıyla İstanbul’da yolunuzu bulmaya çalışıyorsanız, ne kadar hızlı koşarsanız koşun, sadece yanlış yere daha çabuk varırsınız.

Günlük hayatta insanları “kaba”, “ilgisiz” veya “saygısız” olarak yaftalarken aslında kendi hatalı haritalarımıza güveniyoruz. Bildiğimizden emin olduğumuz gerçekler, bir saniye sonra bizi utandıracak koca bir yanılgıya dönüşebilir. Şimdi sizi, kendi haklılık illüzyonunuzu parçalayacak üç gerçek yolculuğa davet ediyorum.

Sessizliğin Ardındaki Büyük Acı

Bir tren kompartımanında olduğunuzu hayal edin. Karşınızda bir adam ve üç çocuğu oturuyor. Çocuklar koridorda koşturuyor, diğer yolcuları rahatsız ediyor, bağırıyor ve adeta ortalığı birbirine katıyorlar. Ancak babaları, tüm bu kaosa rağmen dünyadan kopmuş gibi, boş gözlerle camdan bakıyor. Çocuklarına bir kez olsun “susun” bile demiyor.

Muhtemelen şu an içinizden o adama dair ağır yargılar geçiyor: “Ne kadar gamsız!”, “Ne biçim bir ebeveynlik bu?” Belki de ona haddini bildirmek istiyorsunuz.

Peki, gerçeğin şu olduğunu öğrenseniz ne hissederdiniz? O baba ve çocukları az önce hastaneden çıktılar. Çocukların annesi sadece bir saat önce hayatını kaybetti. Şimdi ellerinde ölüm belgesiyle, hayatlarının en karanlık evine dönüyorlar.

Bu yeni enformasyon, zihninizdeki haritayı saniyeler içinde paramparça eder. Az önce öfke duyduğunuz o “gamsız” adama karşı bir anda derin bir şefkat ve yardım etme isteği duyarsınız. Davranışlar aynıdır; değişen tek şey sizin paradigmanızdır.

“Başkalarının düşünce ve davranışları hakkında hüküm verirken, elimizdeki veriler çoğu zaman yeterli olmuyor. Davranışların nedenini bilmeden çok yanlış yargılara varabiliyoruz.”

Saygısızlık mı, Zorunluluk mu?

Prof. Stephen Covey’in annesi bir gün oğlunun büyük bir heyecanla beklenen konferansına katılır. Ancak konferans başladığında arka sırada oturan iki kişi sürekli fısıldaşarak konuşmaya başlar. Anne bu durumu kişisel bir saldırı olarak algılar. “Oğluma saygısızlık yapıyorlar, onu küçümsüyorlar!” diye düşünerek öfkeden deliye döner. Hatta o anki duygusal patlamasını daha sonra şöyle tarif edecektir: “Şunların kafasına çantamı indiresim geliyor!”

Yemek molasında bu öfkesini oğluna kustuğunda aldığı yanıt, biyolojik bir şok etkisi yaratır. Oğlu sakinçe, “Anne, o adamlardan biri Finlandiyalı. Burada simultane tercüme olmadığı için mecburen tercümanı yanına oturttuk, ona anlatılanları anlık olarak çeviriyor,” der.

Bu noktada stratejik bir analiz yapalım: Bilgi, öfkenin panzehridir. Enformasyon değiştiği an, duygularımız biyolojik bir hızla evrilir. “Saygısızlık” olarak kodlanan veri, “zorunluluk” olarak güncellendiğinde, annenin kalbindeki o ağır yük bir anda buharlaşıp uçar.

Kurabiye Hırsızı Kim?

Havaalanında uçağının gecikmeli olduğunu öğrenen yaşlı bir hanım, vaktini geçirmek için bir paket kurabiye ve birkaç dergi alıp bekleme salonuna geçer. Okumaya daldığı bir an, yanındaki sehpada duran kurabiye paketinin yanındaki adam tarafından açıldığını görür. Adam hiç istifini bozmadan kurabiyeleri yemeye başlar.

Kadın şoke olur. “Ne kadar yüzsüz bir adam!” diye geçirir içinden. Haklılığını ispatlamak için o da paketten bir kurabiye alır. Adam gülümseyerek bir tane daha yer. Aralarında sessiz bir savaş başlar: Adam bir tane, kadın bir tane… En sonunda pakette tek bir kurabiye kalır. Adam o son kurabiyeyi ikiye bölüp, nezaketle kadına ikram eder ve uçağına gider.

Kadın öfkeden köpürmektedir; uçağa bindiğinde hınçla çantasını açar ve olduğu yere çakılır: Kendi kurabiye paketi hiç açılmamış halde çantasında durmaktadır!

Bunca zaman “hırsız” diye yaftaladığı adam, aslında kendi kurabiyesini hiç tanımadığı bir kadınla paylaşan bir cömerttir. “Haklılık” illüzyonu kadını öyle kör etmiştir ki, asıl hatayı yapanın kendisi olduğunu görebilmesi için gerçekle yüzleşmesi gerekmiştir. Eğer biz bu kadar basit bir kurabiye paketinde bu kadar yanılıyorsak, kariyerimizdeki başarısızlıklar veya ilişkilerimizdeki krizler hakkında kim bilir ne kadar hatalı haritalar kullanıyoruz?

Paradigma Değişimi

Bu hikayelerin ortak noktası, “doğru” bildiğimiz şeylerin aslında sadece eksik bir bakış açısı olduğudur. Stephen Covey, çözemediğimiz kronik sorunlar karşısında zihin haritalarımızı kökten değiştirmemiz gerektiğini savunur.

Albert Einstein’ın o meşhur uyarısını hatırlayalım:

“Karşılaştığınız sorunları, o sorunları yarattığınız düşünce düzleminde kalarak çözemezsiniz.”

Sorunların içinde kaybolup çıkış yolu bulamadığınızda, paradigma değiştirmeyi bir hayatta kalma mekanizması olarak kullanmalısınız. Çoğu zaman sorunlarımızı dostlarımızla paylaşmamızın asıl nedeni de budur: Onlar bize yeni bir bilgi vermezler; sadece bizim göremediğimiz “dışsal bir harita” sunarak, kör noktalarımızı fark etmemizi sağlarlar.

Tepkiniz Sizin Özgürlüğünüzdür

Hayat kalitemizi belirleyen şey başımıza gelen trajediler, haksızlıklar veya olaylar değildir; bu olaylara verdiğimiz tepkilerdir. Başımıza gelen her olay (uyarıcı) ile ona verdiğimiz yanıt arasında muazzam bir “hareket alanı” vardır.

Bir Stratejist Olarak Önerim: Bir dahaki sefere birine öfkelendiğinizde veya bir sorunun içinde boğulduğunuzu hissettiğinizde, tepki vermeden önce o alanı kullanın. Sadece bir nefeslik bir “Stratejik Duraksama” yapın ve kendinize şunu sorun: “Şu an sahip olmadığım hangi bilgi bu durumu tamamen değiştirebilirdi?”

Unutmayın; özgürlük, olayları değiştirmek değil, onlara baktığınız paradigmayı seçebilmektir.

Şu an hayatınızda “çözümsüz” olarak etiketlediğiniz hangi sorun, aslında sadece yanlış bir paradigmanın sonucudur?